Sa nga ajo që bëhemi përcaktohet nga familja ku lindim, mjedisi ku rritemi dhe vlerat që na mësohen? Dhe sa varet nga personaliteti, përvojat dhe vendimet tona? Kjo pyetje ka tërhequr vëmendjen e psikologëve, studiuesve dhe njerëzve të zakonshëm prej brezash, ndërsa një përgjigje e thjeshtë dhe e vlefshme për të gjithë duket e vështirë të gjendet.
Në Ballkanin Perëndimor, ku lidhjet familjare, edukimi dhe pritshmëritë e komunitetit shpesh luajnë rol të rëndësishëm në formimin e identitetit, njerëzit shpesh vëzhgojnë sjelljen e dikujt dhe pyesin veten se si është bërë ai person që është sot. Disa fëmijë rriten në rrethana të vështira, humbin prindërit ose përjetojnë një mjedis familjar të paqëndrueshëm, por bëhen të rritur të dhembshur, ndërtojnë marrëdhënie të mbushura me dashuri dhe u sigurojnë fëmijëve të tyre një shtëpi të sigurt e mbështetëse. Të tjerë rriten të rrethuar nga dashuria, qëndrueshmëria dhe shembujt pozitivë, por më vonë bëjnë zgjedhje që duken krejtësisht në kundërshtim me vlerat që u janë mësuar. Këto përvoja të kundërta vënë në pikëpyetje bindjen se fëmijëria e përcakton në mënyrë të pashmangshme të ardhmen e një personi.
E vërteta është se si tiparet e lindura, ashtu edhe ndikimi i mjedisit kanë rëndësi, por asnjëri prej këtyre faktorëve nuk vepron i shkëputur nga tjetri. Gjenetika, temperamenti dhe tiparet e lindura të personalitetit ndërveprojnë me mënyrën e rritjes, arsimin, kulturën, miqësitë dhe rrethanat më të gjera shoqërore. Sot, rrjetet sociale përbëjnë një tjetër ndikim të fuqishëm, duke i njohur të rinjtë me mënyra jetese, vlera dhe pritshmëri të reja që shkojnë shumë përtej mjedisit të tyre të afërt. Disa ndikohen më lehtë nga presioni i bashkëmoshatarëve dhe nevoja për miratimin e të tjerëve, ndërsa të tjerë janë më të aftë të vënë në pikëpyetje atë që shohin dhe të marrin vendime të pavarura. Edhe brenda së njëjtës familje, vëllezërit dhe motrat mund të reagojnë në mënyra krejt të ndryshme ndaj rrethanave të ngjashme, pasi kanë personalitete, përvoja dhe marrëdhënie të ndryshme me prindërit.
Ndërsa kalojnë adoleshencën dhe hyjnë në moshën e hershme të rritur, fëmijët fillojnë gjithnjë e më shumë ta përcaktojnë identitetin e tyre përtej mjedisit familjar. Ata zgjedhin miqtë, krijojnë mendimet e tyre, rishqyrtojnë bindjet e trashëguara dhe vendosin cilat vlera duan të ruajnë më tej. Vitet e para pas moshës njëzetvjeçare mund të jenë një periudhë e rëndësishme për formimin e identitetit, por zhvillimi personal nuk përfundon aty. Njerëzit vazhdojnë të ndryshojnë përmes marrëdhënieve, përgjegjësive, pengesave dhe përvojave të reja. Themelet e vendosura gjatë fëmijërisë mund të kenë ndikim të madh, por nuk e përcaktojnë domosdoshmërisht se çfarë njeriu do të bëhet dikush.
Ndoshta dallimi më i rëndësishëm është ai mes të kuptuarit të prejardhjes së dikujt dhe supozimit se e kaluara e tij përcakton se kush është. Një fëmijëri e vështirë nuk e bën automatikisht dikë një të rritur të palumtur ose që u shkakton dëm të tjerëve, ashtu si një familje e dashur nuk garanton që një fëmijë do të marrë vendime të mira. Edukimi na jep një pikënisje, jo një skenar të plotë të jetës sonë. Megjithëse rrethanat ndikojnë në mundësitë që kemi dhe në zgjedhjet që bëjmë, ne ruajmë një shkallë lirie për të vendosur si i trajtojmë të tjerët, çfarë marrëdhëniesh ndërtojmë dhe cilat modele sjelljeje zgjedhim të mos i përsërisim.
Në fund, debati mes natyrës dhe edukimit mund të mos ketë të bëjë aq shumë me përcaktimin se cili faktor është më i rëndësishëm, sa me të kuptuarit se si veprojnë ata së bashku. Ne nuk e zgjedhim familjen ku lindim, rrethanat e viteve tona të para apo çdo ndikim që hyn në jetën tonë. Por, ndërsa piqemi, kemi gjithnjë e më shumë mundësi të reflektojmë, të mësojmë dhe të marrim përgjegjësi për veprimet tona. Mund të trashëgojmë tipare të caktuara dhe të mbartim mësime nga edukimi ynë, por nuk jemi thjesht shuma e prindërve, fëmijërisë apo mjedisit tonë. Rrënjët tona ndihmojnë të shpjegojmë kush jemi, por nuk është e thënë të përcaktojnë se kush do të bëhemi.
