Колкав дел од тоа какви луѓе стануваме го одредуваат семејството во кое сме родени, средината во која растеме и вредностите на кои нè учат? А колку произлегува од нашата личност, искуствата и одлуките? Ова прашање со генерации ги интересира психолозите, истражувачите и обичните луѓе, а тешко дека за него постои едноставен и универзален одговор.
На Западен Балкан, каде што семејните врски, воспитувањето и очекувањата на заедницата често имаат важна улога во обликувањето на идентитетот, луѓето неретко го набљудуваат нечие однесување и се прашуваат како тој човек станал таков каков што е. Некои деца растат во тешки услови, ги губат родителите или живеат во нестабилна семејна средина, а сепак стануваат сочувствителни возрасни личности кои градат односи исполнети со љубов и на своите деца им обезбедуваат безбеден дом и поддршка. Други растат опкружени со љубов, стабилност и добри примери, но подоцна носат одлуки што изгледаат сосема спротивни на вредностите на кои биле учени. Овие спротивни искуства ја доведуваат во прашање претпоставката дека детството неизбежно ја одредува иднината на човекот.
Вистината е дека и наследните особини и влијанието на средината се важни, но ниту еден од овие фактори не дејствува изолирано. Генетиката, темпераментот и вродените црти на личноста се преплетуваат со родителското воспитување, образованието, културата, пријателствата и пошироките општествени околности. Денес, социјалните мрежи претставуваат уште едно силно влијание, изложувајќи ги младите на нови начини на живот, вредности и очекувања далеку надвор од нивното непосредно опкружување. Некои се поподложни на притисокот од врсниците и потребата за туѓо одобрување, додека други полесно го преиспитуваат она што го гледаат и носат самостојни одлуки. Дури и во исто семејство, браќата и сестрите можат многу различно да реагираат на слични околности, бидејќи имаат различни личности, искуства и односи со родителите.
Како што минуваат низ адолесценцијата и влегуваат во раната зрелост, децата сè повеќе почнуваат да го градат својот идентитет и надвор од семејната средина. Ги избираат пријателите, формираат сопствени ставови, ги преиспитуваат уверувањата што ги наследиле и одлучуваат кои вредности сакаат да ги задржат. Почетокот на дваесеттите години може да биде важен период за формирање на идентитетот, но личниот развој не завршува тука. Луѓето продолжуваат да се менуваат преку односите со другите, одговорностите, неуспесите и новите искуства. Темелите поставени во детството можат да имаат силно влијание, но не мора да одредуваат каква личност ќе стане некој.
Можеби најважната разлика е меѓу разбирањето од каква средина доаѓа некој и претпоставката дека неговото потекло одредува каква личност е. Тешкото детство не значи дека некој неизбежно ќе стане несреќна возрасна личност или ќе им нанесува штета на другите, исто како што ни дом исполнет со љубов не гарантира дека детето ќе носи добри одлуки. Воспитувањето ни дава почетна точка, а не однапред напишано сценарио за целиот живот. Иако околностите влијаат врз можностите што ни се достапни и изборите што ги правиме, сепак имаме одредена слобода да одлучиме како ќе се однесуваме кон другите, какви односи ќе градиме и кои обрасци на однесување ќе избереме да ги прекинеме.
На крајот, расправата за наследноста и влијанието на средината можеби е помалку прашање за тоа кој фактор е поважен, а повеќе обид да разбереме како тие дејствуваат заедно. Не го избираме семејството во кое се раѓаме, околностите на нашите најрани години ниту секое влијание што се појавува во нашиот живот. Но, како што созреваме, добиваме сè повеќе можности да размислуваме, да учиме и да преземаме одговорност за сопствените постапки. Можеме да наследиме одредени особини и да понесеме поуки од воспитувањето, но не сме само збир од нашите родители, детството и опкружувањето. Нашите корени помагаат да разбереме кои сме, но не мора да одредуваат какви луѓе ќе станеме.
